غدهی تیروئید، یکی از تنظیم کنندههای اصلی متابولیسم و عملکرد سلولهای بدن است و کوچکترین اختلال در عملکرد آن میتواند با بروز نشانهها و علائم متعددی در پوست، مو و ناخنها همراه باشد. یکی از شایعترین این نشانهها، ریزش مو است که میتواند در اثر کمکاری یا پرکاری تیروئید رخ دهد. از آن جا که چرخه رشد و ریزش مو به صورت مستقیم تحت تأثیر تعادل هورمونی قرار دارد، هر گونه تغییر در سطح هورمونهای تیروئیدی میتواند چرخه رشد را مختل کرده و باعث نازک شدن، شکنندگی یا ریزش قابل توجه موها شود. در ادامه این مطلب به بررسی رابطه میان تیروئید و ریزش مو، علائم و راهکارهای ساده برای کنترل و بهبود این وضعیت میپردازیم.
کم کاری تیروئید و ریزش مو
در شرایط کمکاری تیروئید، تولید هورمونهای تیروئیدی کاهش یافته و در نتیجه سرعت متابولیسم بدن کند میشود. این وضعیت مستقیماً بر چرخه رشد مو تأثیر میگذارد زیرا فولیکولهای مو برای رشد سالم به سطح متعادلی از هورمونها نیاز دارند. کاهش هورمون تیروئید موجب میشود فولیکولها زودتر وارد فاز استراحت یا تلوژن شده و تعداد بیشتری از موها در یک بازه زمانی کوتاه دچار ریزش شوند. ریزش موی ناشی از کم کاری تیروئید معمولاً به صورت پراکنده و در سراسر پوست سر اتفاق میافتد. علاوه بر این، موها ممکن است خشک، شکننده و بیجان به نظر برسند. روش درمان این نوع ریزش مو از طریق تنظیم سطح هورمونها با داروهای تجویزی مانند لووتیروکسین است و پس از بازگشت تعادل هورمونی، معمولاً رشد مو به تدریج به حالت طبیعی بازمیگردد.
کم کاری تیروئید و پرکاری آن به چه معناست؟
کمکاری تیروئید به شرایطی گفته میشود که غده تیروئید، هورمونهای تیروکسین (T4) و ترییودوتیرونین (T3) را به مقدار کافی تولید نمیکند. این هورمونها که وظیفه تنظیم متابولیسم بدن را بر عهده دارند، تعیین میکنند سلولها با چه سرعتی انرژی تولید کنند. وقتی سطح این هورمونها در بدن پایین میآید، همه عملکردهای بدن از جمله سوخت و ساز، ضربان قلب، دمای بدن و حتی رشد سلولی کند میشود. به همین دلیل، افراد مبتلا به کم کاری تیروئید معمولاً احساس خستگی، افزایش وزن، خشکی پوست و ریزش مو را تجربه میکنند. شایعترین علت این اختلال، بیماری خودایمنی «هاشیموتو» است که طی آن سیستم ایمنی به بافت تیروئید حمله کرده و عملکرد آن را مختل میکند.
همچنین بخوانید: درمان خشکی مو
پرکاری تیروئید نقطه مقابل کم کاری است و زمانی رخ میدهد که غده تیروئید بیش از حد فعال شده و مقدار زیادی هورمون ترشح میکند. این وضعیت باعث افزایش سرعت متابولیسم شده و سلولها انرژی را بیش از حد میسوزانند. نتیجه پر کاری تیروئید بروز علائمی مانند کاهش وزن ناگهانی، تپش قلب، تعریق زیاد، اضطراب و در برخی افراد ریزش مو به دلیل سرعت گرفتن غیرطبیعی چرخه رشد است. یکی از علل شایع پرکاری تیروئید، بیماری «گریوز» است که نوعی واکنش خود ایمنی محسوب میشود.
در هر دو وضعیت کم کاری و پرکاری تیروئید، تشخیص از طریق انجام آزمایش خون و ارزیابی سطح هورمونهای TSH، T3 و T4 انجام میگیرد و درمان بسته به نوع اختلال، شامل دارو، ید رادیواکتیو یا در موارد خاص، جراحی است.
چه ارتباطی بین سلامت تیروئید و ریزش مو وجود دارد؟
سلامت تیروئید نقش مستقیم و مهمی در حفظ چرخه طبیعی رشد مو دارد، زیرا هورمونهای تیروئیدی T3 و T4 از جمله عوامل پراهمیت در تنظیم فعالیت سلولی فولیکولهای مو هستند. این هورمونها با کنترل متابولیسم سلولهای پوست سر، رشد و بازسازی مو را تحریک میکنند. زمانی که عملکرد تیروئید دچار اختلال میشود، در وضعیت کمکار یا پرکار، تعادل هورمونی به هم میخورد و فولیکولها سیگنال لازم برای ادامه رشد را دریافت نمیکنند. در نتیجه، چرخه رشد مو مختل شده و موها زودتر از موعد وارد فاز استراحت یا ریزش میشوند.
این نوع ریزش مو معمولا منتشر و یکنواخت است، یعنی در تمام قسمتهای سر دیده میشود و محدود به نقاط خاصی نیست. علاوه بر این، کمبود هورمونهای تیروئیدی میتواند بر تولید کراتین و گردش خون در پوست سر نیز تأثیر بگذارد و باعث شکنندگی و کاهش ضخامت موها شود. با درمان اختلال تیروئید و بازگشت سطح هورمونها به محدوده طبیعی، رشد مو نیز به مرور زمان بهبود مییابد، هرچند ممکن است چند ماه طول بکشد تا فولیکولها دوباره به چرخه فعال بازگردند.
نشانههای رایج ریزش مو در مشکلات تیروئید
ریزش موی ناشی از اختلالات تیروئید (کمکاری یا پرکاری) معمولاً آرام، تدریجی و پخششونده است و چند نشانه مشخص دارد:
- ریزش مو بهصورت diffuse (پراکنده)
- یعنی موها از کل سر کمپشت میشوند، نه فقط یک نقطه خاص.
- نازک و ضعیف شدن تار مو
- موها زود میشکنند، حالت نمیگیرند و جان ندارند.
- ریزش مو هنگام شانه زدن یا حمام بیشتر از حد معمول
- کند شدن رشد مو
- موها دیر بلند میشوند یا در یک طول خاص متوقف میمانند.
- خشکی یا زبری مو (بیشتر در کمکاری تیروئید)
- کمپشت شدن ابروها، مخصوصاً قسمت بیرونی ابرو
- ریزش مو بدون الگوی مردانه یا زنانه مشخص
نشانههای همراه که مهماند
اگر اینها همراه ریزش مو باشند، احتمال تیروئید بیشتر میشود:
- خستگی مداوم
- تغییر وزن بیدلیل
- سردی یا گرمای غیرعادی بدن
- خشکی پوست یا تعریق زیاد
- تپش قلب یا بیحالی
- بینظمی قاعدگی (در خانمها)
یک نکته خیلی مهم
ریزش موی تیروئیدی معمولاً با درمان تیروئید قابل برگشت است
اما رشد مجدد موها ممکن است چند ماه زمان ببرد.
علائم کم کاری تیروئید
از آنجا که هورمونهای تیروئید تقریباً در همه عملکردهای بدن نقش دارند، کاهش آنها میتواند طیف گستردهای از علائم جسمی، ذهنی و متابولیکی را به دنبال داشته باشد. در ادامه، با مهمترین نشانههای کم کاری تیروئید آشنا میشویم:
خستگی و ضعف عمومی
یکی از رایجترین علائم کمکاری تیروئید احساس خستگی مداوم حتی پس از خواب و استراحت کافی است. علت این وضعیت کاهش سرعت متابولیسم سلولی و تولید ناکافی انرژی (ATP) در بدن است. از آن جا که سلولها انرژی لازم برای عملکرد طبیعی خود را دریافت نمیکنند، فرد دچار احساس سنگینی، بیحالی و کاهش تمرکز میشود.
افزایش وزن
هورمونهای تیروئیدی نقش مهمی در تنظیم سوخت و ساز چربی و قند دارند. در کمکاری تیروئید، کاهش سطح این هورمونها باعث میشود بدن انرژی را با سرعت کمتری بسوزاند و تمایل به ذخیره چربی افزایش یابد. بنابراین حتی اگر رژیم غذایی فرد تغییری نکند، ممکن است چند کیلوگرم اضافه وزن پیدا کند.
حساسیت به سرما
وقتی متابولیسم بدن کند شود، تولید گرما در بدن نیز کاهش مییابد. به همین دلیل افراد مبتلا به کمکاری تیروئید اغلب احساس سرمای غیرعادی دارند، حتی زمانی که دیگران دمای محیط را مناسب احساس میکنند.
خشکی پوست و شکنندگی مو و ناخنها
کاهش ترشح هورمونهای تیروئیدی باعث کاهش فعالیت غدد چربی و همچنین کاهش رطوبت طبیعی پوست شده و در نتیجه، پوست خشک، زبر و پوسته پوسته میشود. همین تغییرات در گردش خون و ساختار پروتئینی مو نیز سبب شکنندگی و ریزش موها میگردد.
یبوست مزمن
حرکت دستگاه گوارش به کنترل هورمونهای تیروئیدی وابسته است. در کمکاری تیروئید، حرکات روده کندتر شده و این شرایط منجر به یبوست طولانی مدت یا نفخ مداوم میگردد.
تورم یا پف کردن صورت و دستها
در برخی بیماران مبتلا به اختلال تیروئید، تجمع مایع در بافتها یا میکزدم (Myxedema) مشاهده میشود که این حالت به دلیل تغییر در ترکیب پروتئینها و افزایش نفوذ پذیری مویرگها رخ داده و موجب پف زیر چشمها یا ورم اندامها میشود.
اختلال در تمرکز و حافظه یا مه مغزی
کاهش سطح هورمونهای تیروئید بر عملکرد مغز، به ویژه در بخشهایی که مسئول تمرکز و پردازش اطلاعات هستند، تأثیر منفی میگذارد. فرد ممکن است احساس کند ذهنش به کندی کار میکند یا نامها و اطلاعات ساده را به سختی میتواند به یاد آورد.
تغییرات خلقی و افسردگی
هورمونهای تیروئید در تعادل سروتونین و دوپامین مغز نقش دارند و کمبود آنها میتواند باعث کاهش سطح این انتقال دهندههای عصبی شده، علائمی مانند بیحوصلگی، غم و کاهش انگیزه را به دنبال داشته باشد.
کند شدن ضربان قلب
در حالت طبیعی، تیروئید با افزایش متابولیسم، فعالیت قلب را تقویت میکند. وقتی این هورمونها کم میشوند، ضربان قلب کندتر میگردد و ممکن است احساس ضعف یا سرگیجه در فعالیتهای روزمره ایجاد شود.
بی نظمی قاعدگی یا ناباروری در زنان
هورمونهای تیروئید با هورمونهای جنسی مانند استروژن و پروژسترون در تعامل هستند و اختلال کمکاری تیروئید میتواند باعث طولانی شدن چرخههای قاعدگی، افزایش خونریزی یا حتی اختلال در تخمک گذاری شود، که در نهایت بر باروری تأثیر میگذارد.
تورم یا بزرگ شدن غده تیروئید (بیماری گواتر)
گاهی غده تیروئید سعی میکند در پاسخ به کمبود هورمون، فعالیت خود را افزایش دهد و در نتیجه این فعالیت اندازه آن نسبت به حالت طبیعی بزرگتر میشود. این تورم ممکن است به صورت برجستگی در جلوی گردن دیده شود.
کاهش دمای بدن و ضربان متابولیکی پایین
افراد دچار کم کاری تیروئید ممکن است دمای بدن پایینتری نسبت به دمای میانگین داشته باشند. این علامت ناشی از کاهش سوخت و ساز سلولی و اختلال در تولید انرژی حرارتی است.
علائم رایج پرکاری تیروئید
پرکاری تیروئید زمانی است که غده تیروئید بیش از حد فعال شده و مقدار زیادی هورمونهای تیروکسین (T4) و ترییودوتیرونین (T3) را ترشح میکند. افزایش غیرطبیعی این هورمونها باعث میشود متابولیسم بدن بیش از حد سریع شده و اندامها برای مدتی طولانی در حالت «مصرف انرژی بالا» قرار داشته باشند که نتیجه این وضعیت بروز مجموعهای از علائم فیزیکی و روانی است و شدت آن بسته به علت زمینهای مانند بیماری گریوز یا ندولهای سمی تیروئید، متفاوت است. رایجترین نشانههای پرکاری تیروئید شامل موارد زیر است:
کاهش وزن ناگهانی
افزایش سطح هورمونهای تیروئیدی باعث بالا رفتن سرعت سوخت و ساز سلولی میشود. در این حالت بدن کالری بیشتری میسوزاند. این فرآیند منجر به کاهش وزن غیرمنتظره و گاهی چشمگیر میشود. این در صورتی است که فرد بدون آن که رژیم گرفته یا فعالیت بدنی خاصی انجام شده باشد و با وجود اشتهای طبیعی یا حتی پرخوری وزن کم میکند.
تپش قلب و افزایش ضربان
هورمونهای تیروئیدی تأثیر مستقیمی بر سیستم قلبی عروقی انسان دارند. در شرایط پرکاری تیروئید، افزایش حساسیت گیرندههای قلب به آدرنالین، موجب تپش قلب، ضربان سریع (گاهی بالای ۱۰۰ در دقیقه) و احساس لرزش در قفسه سینه میشود. در موارد پرکاری شدید، ممکن است آریتمی یا فیبریلاسیون دهلیزی نیز ایجاد شود.
اضطراب، تحریکپذیری و بیقراری
افزایش بیش از حد متابولیسم بر سیستم عصبی تأثیر میگذارد و سطح انتقال دهندههای عصبی مانند نوراپینفرین را بالا میبرد. این امر باعث میشود فرد دچار اضطراب، عصبانیت زودهنگام یا بیقراری ذهنی و جسمی شود.
تعریق بیش از حد و عدم تحمل گرما
در حالت پرکاری، بدن گرمای بیشتری تولید میکند و سیستم تنظیم دما برای دفع این حرارت بیش از حد فعال میشود. در نتیجه، تعریق زیاد، احساس گرمای مداوم و ناراحتی در هوای گرم از علائم شایع در پرکاری تیروئید به شمار میروند.
ضعف عضلانی و تحلیل ماهیچهها
با افزایش متابولیسم، بدن برای تأمین انرژی شروع به مصرف پروتئینهای عضلانی میکند. این فرآیند منجر به تحلیل عضلات، به ویژه در بازوها و رانها شده و فرد در هنگام انجام فعالیتهای روزمره احساس ضعف میکند.
افزایش حرکات روده و اسهال خفیف
تیروئید پرکار باعث افزایش حرکات دستگاه گوارش میشود. فرد ممکن است دفعات اجابت مزاج بیشتری داشته باشد یا حتی دچار اسهال خفیف و کاهش جذب مواد مغذی شود.
بی نظمی قاعدگی در زنان
افزایش بیش از حد هورمونهای تیروئیدی بر تعادل هورمونهای جنسی اثر میگذارد و ممکن است منجر به قاعدگیهای نامنظم، خونریزی کم یا حتی آمنوره (قطع قاعدگی) شود. این تغییرات میتوانند بر باروری فرد نیز تأثیر داشته باشند.
لرزش دستها (ترمور)
یکی از علائم بارز پرکاری تیروئید، لرزش ظریف انگشتان یا دستهاست. این لرزش ناشی از تحریک بیش از حد سیستم عصبی سمپاتیک و افزایش فعالیت عضلات در حالت استراحت است.
افزایش اشتها
هورمونهای تیروئیدی اشتهای فرد را تحریک میکنند، زیرا بدن انرژی زیادی میسوزاند و مغز سیگنال نیاز به کالری بیشتری ارسال میکند اما با وجود افزایش اشتها، بیشتر بیماران دچار کاهش وزن میشوند، چون سرعت مصرف انرژی از میزان دریافت آن بیشتر شده است.
بیخوابی و اختلال خواب
تحریک بیش از حد سیستم عصبی مانع از آرام شدن بدن پیش از خواب میشود. افراد مبتلا ممکن است دچار بیخوابی، بیداریهای مکرر یا خواب سطحی و ناآرام شوند، که به مرور باعث خستگی مزمن میگردد.
تغییر در ظاهر چشمها در بیماری گریوز
در نوع خودایمنی پرکاری تیروئید، یعنی بیماری گریوز، سیستم ایمنی باعث التهاب و تورم بافتهای پشت چشم میشود. نتیجه آن بیرونزدگی چشمها (اگزوفتالمی) و خشکی یا حساسیت نوری است که گاهی نیاز به درمان اختصاصی دارد.
ریزش مو و نازک شدن موها
هورمونهای تیروئیدی چرخه رشد مو را تنظیم میکنند. در حالت پرکاری، سرعت این چرخه افزایش یافته و موها زودتر از حالت طبیعی وارد فاز ریزش میشوند. به این ترتیب رفته رفته موها نازک و شکننده میشوند و تراکم آنها کاهش مییابد.
همچنین بخوانید: انواع ریزش مو
افزایش یا کاهش میل جنسی
تغییرات هورمونی و روانی ناشی از پرکاری تیروئید ممکن است در برخی افراد موجب افزایش میل جنسی و در برخی دیگر به دلیل خستگی و اضطراب، باعث کاهش آن شود.
افزایش فشار خون سیستولیک
افزایش فعالیت سیستم سمپاتیک باعث بالا رفتن فشار در مرحله پمپاژ قلب (سیستول) میشود و در صورتی که بدون درمان رها شود میتواند در درازمدت به عروق قلبی آسیب بزند.
9 درمان خانگی برای ریزش مو ناشی از مشکلات تیروئیدی
ریزش مو ناشی از اختلالات تیروئید، معمولاً در نتیجهی ایجاد تغییراتی در سطح هورمونها و تأثیر آن بر چرخه رشد فولیکولها رخ میدهد. بدون شک درمان اختلالات تیروئید باید با استفاده از دارو و تحت نظر پزشک انجام شود، با این حال برخی درمانهای خانگی میتوانند به بهبود سلامت مو، تحریک رشد مجدد و کاهش التهاب پوست سر کمک کنند. این روشها بیشتر جنبهی حمایتی و مکمل داشته و به هیچ وجه نباید جایگزین دارو تلقی شوند.
تغذیه متعادل و سرشار از مواد معدنی
مو برای رشد سالم به مواد مغذی مانند آهن، روی، سلنیوم و ویتامینهای گروه B نیاز دارد و کمبود این عناصر در افراد مبتلا به اختلالات تیروئیدی رایج است. مصرف مواد غذایی مانند تخممرغ، اسفناج، مغزها، غلات کامل و ماهیهای چرب میتواند فولیکولها را تغذیه کرده و مقاومت تارها را افزایش دهد.
مصرف منظم اسیدهای چرب امگا 3
امگا 3 به کاهش التهاب و بهبود گردش خون در پوست سر کمک میکند و محیط مناسبی را برای رشد مو فراهم میکند. میتوان امگا 3 مورد نیاز بدن را از منابع طبیعی مانند دانه چیا، تخم کتان، گردو و ماهی سالمون دریافت کرد یا در صورت وجود کمبود، با مشورت پزشک از مکملهای امگا 3 استفاده کرد.
ماساژ پوست سر با روغنهای گیاهی
ماساژ منظم اسکالپ با روغنهایی مانند روغن نارگیل، روغن کرچک یا روغن رزماری باعث افزایش جریان خون در پوست سر و تحریک فولیکولها میشود. جالب است بدانید که روغن رزماری برای افزایش رشد مو اثراتی مشابه با داروی ماینوکسیدیل دارد. ماساژ پوست سر با روغنها را میتوانید دو تا سه بار در هفته و هر بار به مدت 5 تا 10 دقیقه انجام دهید.
مصرف منظم ویتامین D و بیوتین
گاهی اختلال در عملکرد تیروئید باعث کاهش جذب ویتامین D و بیوتین میشود که هر دو برای تولید کراتین و رشد مو ضروری هستند. قرار گرفتن در معرض نور خورشید، مصرف مکمل با تجویز پزشک و خوردن غذاهایی مثل زرده تخم مرغ، قارچ و بادام میتواند برای تامین نیاز بدن مفید باشد.
استفاده از آلوئهورا برای کاهش التهاب پوست سر
آلوئهورا خاصیت ضدالتهابی و مرطوب کننده دارد و میتواند پوست سر تحریک شده را تسکین دهد. ژل طبیعی آلوئهورا را مستقیماً روی پوست سر بمالید و پس از 30 دقیقه بشویید. این کار علاوه بر کاهش خارش، به بهبود جریان خون موضعی کمک میکند.
پرهیز از حرارت و مواد شیمیایی قوی روی مو
در افراد دارای اختلال تیروئید موهای آسیب دیده، شکنندهتر هستند و استفاده از سشوار، اتوی مو و رنگهای شیمیایی میتواند وضعیت را بدتر کند. بهتر است از روشهای طبیعی برای خشک کردن و حالت دهی به موها استفاده کنید و محصولات بدون سولفات و الکل را به کار ببرید.
حفظ آرامش و مدیریت استرس
استرس یکی از عواملی است که میتواند ریزش مو را تشدید کند، زیرا سطح کورتیزول را بالا برده و تعادل هورمونی را بر هم میزند. تمرینهایی مانند مدیتیشن، یوگا، تنفس عمیق یا پیادهروی روزانه به کنترل استرس و حمایت از عملکرد صحیح تیروئید کمک میکنند.
نوشیدن آب کافی و حفظ رطوبت بدن
کمآبی بدن باعث کاهش جریان خون در پوست سر و اختلال در تغذیه فولیکولها میشود. نوشیدن روزانه دست کم 8 لیوان آب به حفظ سلامت پوست و مو کمک کرده و روند سمزدایی بدن را تقویت میکند.
استفاده از ترکیب طبیعی پیاز یا سیر برای تحریک رشد مو
عصاره پیاز و سیر حاوی سولفور است که برای تولید کراتین ضروری است و میتواند جریان خون را در پوست سر افزایش دهد. میتوانید آب پیاز تازه را هفتهای 2 بار روی پوست سر بمالید و پس از 20 دقیقه بشویید. این روش ساده میتواند رشد مو را به مرور زمان تقویت کند.
در نهایت باید توجه داشت که هیچ درمان خانگی به تنهایی قادر به درمان اختلالات هورمونی نیست و ترکیب درمان دارویی با روشهای طبیعی میتواند بهترین نتیجه را برای بازگرداندن سلامت موها و عملکرد طبیعی تیروئید فراهم کند.
